درد فک هنگام غذا خوردن، صدای تقتق کنار گوش، احساس خستگی در عضلات صورت یا سخت باز شدن دهان مشکلاتی هستند که گاهی ساده به نظر می‌رسند، اما اگر ادامه‌دار شوند میتوانند صحبت کردن، جویدن، خواب و حتی فعالیت‌های روزانه را تحت تأثیر قرار دهند.
یکی از دلایل شایع این علائم، اختلالات مفصل گیجگاهی فکی یا TMD است. این اختلالات میتوانند مفصل فک، عضلات جونده یا هر دو را درگیر کنند. فیزیوتراپی فک و دهان یکی از روش‌های غیرجراحی و محافظه‌کارانه‌ای است که با توجه به علت مشکل میتواند برای کاهش درد، بهبود حرکت فک و بازگرداندن عملکرد طبیعی آن مورد استفاده قرار گیرد.
نکته مهم این است که هر صدای فک یا هر درد صورت الزاماً به معنی بیماری مفصل فک نیست. برای انتخاب روش درمان ابتدا باید علت علائم مشخص شود. NIDCR نیز تأکید می‌کند که اختلالات TMD مجموعه‌ای از مشکلات مختلف هستند و ممکن است مفصل، عضلات جونده یا سردردهای مرتبط با فک را شامل شوند.
مفصل گیجگاهی فکی یا TMJ چیست؟
مفصل گیجگاهی فکی یا Temporomandibular Joint مفصلی است که فک پایین را در دو طرف صورت به استخوان جمجمه متصل می‌کند. این مفصل درست جلوی گوش قرار گرفته و هنگام صحبت کردن، جویدن، خمیازه کشیدن و باز و بسته کردن دهان دائماً در حال حرکت است.
اصطلاح TMJ در واقع نام خود مفصل است؛ درحالی‌که TMD به اختلالات و مشکلات مربوط به این مفصل و عضلات اطراف آن گفته میشود. با این حال، در زبان روزمره بسیاری از افراد هر دو اصطلاح را برای درد یا اختلال مفصل فک استفاده می‌کنند.
چه علائمی میتواند نشان‌دهنده اختلال مفصل فک باشد؟
شایع‌ترین علامت، درد در ناحیه فک یا عضلاتی است که هنگام جویدن فعالیت می‌کنند. با این حال علائم از فردی به فرد دیگر متفاوت است.
درد جلوی گوش یا کنار فک، درد هنگام جویدن، احساس خستگی یا گرفتگی عضلات صورت، محدود شدن باز شدن دهان، قفل شدن فک، انحراف فک هنگام باز کردن دهان و صدای دردناک کلیک یا ساییدگی از علائمی هستند که ممکن است در اختلالات TMD دیده شوند.
گاهی درد به صورت، شقیقه یا گردن نیز منتشر میشود و برخی بیماران همراه با مشکلات فک از سردرد شکایت دارند.
آیا تقتق فک همیشه نیاز به درمان دارد؟
خیر. شنیدن صدای کلیک یا تقتق بدون درد، قفل شدن یا محدودیت حرکت در بسیاری از افراد دیده میشود و الزاماً به درمان نیاز ندارد.
اما اگر صدای فک همراه با درد، کاهش دامنه حرکت، گیر کردن یا قفل شدن فک باشد، بهتر است علت آن ارزیابی شود.
علت درد و اختلال مفصل فک چیست؟
اختلالات مفصل گیجگاهی فکی همیشه یک علت مشخص ندارند و در بسیاری از بیماران چند عامل به‌صورت هم‌زمان در ایجاد یا ادامه علائم نقش دارند.
آسیب یا ضربه به فک، افزایش فشار روی عضلات جونده، عادت به فشردن دندانها، دندانقروچه، محدودیت حرکتی بعد از بعضی جراحی‌های فک و صورت، مشکلات عضلانی و برخی بیماری‌های مفصلی میتوانند در بروز علائم نقش داشته باشند. عوامل روانی و استرس نیز ممکن است در شدت یا مزمن شدن درد مؤثر باشند.
برخلاف یک باور رایج، شواهد علمی فعلی از این ایده که نامرتبی دندانها یا ارتودنسی بهتنهایی علت TMD هستند حمایت نمی‌کنند. بنابراین علت درد فک باید بر اساس معاینه و شرایط هر فرد مشخص شود و نباید فقط بر ظاهر قرارگیری دندانها قضاوت کرد.
فیزیوتراپی فک و دهان چیست؟
فیزیوتراپی فک مجموعه‌ای از روش‌های درمانی است که برای بهبود عملکرد مفصل گیجگاهی فکی، عضلات جونده، بافت‌های اطراف فک و در صورت نیاز گردن و وضعیت بدنی استفاده میشود.
هدف درمان فقط خاموش کردن موقت درد نیست. فیزیوتراپیست تلاش می‌کند مشخص کند آیا مشکل بیشتر منشأ عضلانی دارد، حرکت مفصل محدود شده است، الگوی باز و بسته شدن فک مناسب نیست یا عواملی مثل وضعیت گردن و عادت‌های روزمره در ایجاد علائم نقش دارند.
بر اساس شواهد موجود، درمان دستی، تمرینات کنترل‌شده فک، کشش و تمرینات وضعیت بدنی از مداخلاتی هستند که میتوانند در برخی افراد مبتلا به TMD به کاهش درد و بهبود عملکرد کمک کنند.
فیزیوتراپی فک برای چه مشکلاتی کاربرد دارد؟
بسته به تشخیص، فیزیوتراپی ممکن است در افرادی که با درد عضلات فک و صورت، محدودیت باز شدن دهان، اختلال حرکت فک، درد جلوی گوش، مشکلات عضلانی مرتبط با فشردن فک یا دندانقروچه، برخی انواع TMD و محدودیت حرکتی پس از جراحی یا آسیب روبه‌رو هستند مورد استفاده قرار گیرد.
فیزیوتراپی برای همه انواع درد فک درمان یکسانی نیست. اگر علت اصلی مشکل دندان، عفونت، بیماری گوش یا یک مشکل مفصلی خاص باشد، ممکن است بیمار نیاز به ارزیابی دندانپزشک، متخصص فک و صورت یا پزشک داشته باشد.
فیزیوتراپی قفل شدن فک چگونه انجام میشود؟
قفل شدن یا محدود شدن حرکت فک دلایل مختلفی دارد. بعضی افراد نمی‌توانند دهان را به اندازه طبیعی باز کنند و بعضی دیگر احساس می‌کنند فک در هنگام باز یا بسته شدن گیر می‌کند.
در چنین شرایطی اولین قدم پیدا کردن علت محدودیت است. پس از ارزیابی، فیزیوتراپیست ممکن است از تکنیک‌های درمان دستی، تمرینات کنترل حرکت، کشش‌های ملایم، درمان عضلات اطراف فک و تمرینات خانگی استفاده کند.
قفل شدن شدید یا ناگهانی فک موضوعی نیست که با حرکات اینترنتی و فشار دادن خودسرانه مفصل درمان شود؛ بهخصوص اگر باز یا بسته کردن دهان به شکل واضح مختل شده باشد.
فیزیوتراپی برای درد و گرفتگی عضلات فک
گاهی منبع اصلی درد، خود مفصل نیست و عضلاتی که مسئول جویدن و حرکت فک هستند بیش از حد تحت فشار قرار گرفته‌اند.
فشردن فک هنگام استرس، دندانقروچه، جویدن طولانی آدامس و برخی عادت‌های مشابه میتوانند بار واردشده به عضلات را افزایش دهند.
در این شرایط فیزیوتراپی میتواند بر کاهش تنش عضلانی، اصلاح عادت‌ها، آموزش وضعیت استراحت فک و بازگرداندن حرکت طبیعی تمرکز داشته باشد.
در وضعیت استراحت طبیعی، لب‌ها میتوانند بسته باشند اما لازم نیست دندان‌های بالا و پایین دائماً با فشار روی یکدیگر قرار داشته باشند.
ارتباط درد گردن با درد فک
فک و گردن از نظر عملکرد عضلانی و کنترل حرکتی ارتباط نزدیکی دارند. به همین دلیل در ارزیابی یک بیمار مبتلا به درد فک، ممکن است وضعیت سر و گردن، دامنه حرکت گردن و وضعیت نشستن نیز بررسی شود.
در افراد مناسب، تمرینات اصلاح وضعیت بدن و گردن میتوانند بخشی از برنامه فیزیوتراپی TMD باشند. راهنمای بالینی منتشرشده در BMJ نیز تمرینات نظارت‌شده وضعیت بدنی را در مدیریت درد مزمن مرتبط با TMD در گروهی از بیماران توصیه می‌کند.
در جلسه فیزیوتراپی فک چه اتفاقی می‌افتد؟
جلسه اول معمولاً با گرفتن شرح حال شروع میشود. فیزیوتراپیست درباره محل درد، زمان شروع علائم، عوامل تشدیدکننده، سابقه ضربه یا جراحی، دندانقروچه، سردرد و مشکلات گردن سؤال می‌کند.
سپس حرکت فک هنگام باز و بسته شدن دهان، میزان باز شدن دهان، حساسیت عضلات، حرکت مفصل و در صورت لزوم وضعیت گردن و شانهها بررسی میشود.
پس از ارزیابی، برنامه درمان متناسب با مشکل فرد طراحی میشود. به همین دلیل دو بیمار که هر دو از «درد فک» شکایت دارند الزاماً تمرین یا درمان یکسانی دریافت نمی‌کنند.
روش‌های فیزیوتراپی مفصل فک
درمان دستی و موبیلیزیشن
درمان دستی شامل تکنیک‌هایی است که فیزیوتراپیست برای کار روی مفصل، عضلات و بافت‌های نرم اطراف فک انجام می‌دهد.
هدف میتواند کاهش سفتی، بهتر شدن حرکت و کاهش حساسیت بافت‌ها باشد. تحقیقات نشان داده‌اند که درمان دستی در برخی افراد میتواند به کاهش درد و بهبود عملکرد کمک کند.
تمرین درمانی فک
تمرینات فک بسته به نوع اختلال برای بهبود کنترل حرکت، افزایش دامنه حرکتی، کشش یا تقویت عضلات تجویز می‌شوند.
نکته مهم این است که همه بیماران نباید یک برنامه تمرینی یکسان انجام دهند. تمرینی که برای محدودیت حرکت مناسب است ممکن است برای فردی با نوع دیگری از اختلال انتخاب مناسبی نباشد.
درمان عضلات و نقاط حساس
در برخی بیماران، عضلات جونده نقاط حساس یا دردناکی دارند. تکنیک‌های درمان بافت نرم و درمان نقاط ماشه‌ای ممکن است بخشی از برنامه درمان باشند.
شواهد مربوط به درد مزمن TMD نشان می‌دهند درمان دستی نقاط ماشه‌ای و موبیلیزیشن فک میتوانند در گروهی از بیماران مفید باشند.
تمرینات گردن و اصلاح وضعیت بدن
اگر ارزیابی نشان دهد وضعیت سر و گردن یا محدودیت حرکتی گردن با علائم مرتبط است، فیزیوتراپیست میتواند تمرینات مخصوص گردن، شانه و اصلاح وضعیت بدن را نیز وارد برنامه کند.
آموزش و اصلاح عادت‌های روزانه
یکی از مهم‌ترین قسمت‌های درمان، شناسایی رفتارهایی است که فشار زیادی به فک وارد می‌کنند.
جویدن مداوم آدامس، فشردن دندانها، جویدن ناخن یا خودکار و باز کردن بیش از حد دهان میتوانند علائم برخی بیماران را تشدید کنند.
تمرینات فیزیوتراپی فک در منزل
تمرینات خانگی باید بر اساس نتیجه ارزیابی انتخاب شوند. بنابراین بهتر است تمرینات مقاومتی یا کشش شدید فک را بدون مشخص شدن علت درد انجام ندهید.
با این حال چند تمرین ساده ممکن است پس از تأیید فیزیوتراپیست در برنامه بعضی بیماران قرار گیرند.
وضعیت استراحت فک
زبان را به‌آرامی پشت دندان‌های بالایی و روی سقف دهان قرار دهید. عضلات فک را شل کنید و اجازه دهید دندان‌های بالا و پایین بدون فشار از یکدیگر فاصله داشته باشند.
هدف این تمرین، آگاهی از فشردن ناخودآگاه فک و کمک به کاهش تنش عضلات است.
باز کردن کنترل‌شده دهان
زبان را روی سقف دهان قرار دهید و مقابل آینه دهان را به‌آرامی باز و بسته کنید. حرکت باید تا حد ممکن نرم و بدون انحراف زیاد باشد.
این تمرین را نباید با فشار یا در دامنه‌ای انجام دهید که باعث افزایش درد یا قفل شدن فک شود.
عقب بردن آرام چانه
در حالت نشسته یا ایستاده، بدون اینکه سر را بالا یا پایین ببرید، چانه را کمی به سمت عقب حرکت دهید.
این تمرین ممکن است در افرادی که مشکلات وضعیت گردن نیز دارند به‌عنوان بخشی از برنامه اصلاحی استفاده شود.
اگر حین هر تمرین درد به شکل قابل توجه افزایش پیدا کرد، فک قفل شد یا حرکت آن بدتر شد، تمرین را متوقف کنید و برای ارزیابی مراجعه کنید.
برای کاهش فشار روی فک در خانه چه کارهایی انجام دهیم؟
در دوره‌ای که فک دردناک یا حساس است، ممکن است توصیه شود برای مدت کوتاهی غذاهای نرم‌تر مصرف کنید، از آدامس و مواد غذایی بسیار سفت دوری کنید و لقمه‌های بزرگ را به قطعات کوچک‌تر تقسیم کنید.
کمپرس گرم یا سرد نیز بسته به شرایط بیمار ممکن است برای کنترل علائم استفاده شود.
همچنین بهتر است به عادت فشردن دندانها توجه کنید. اگر متوجه شدید در طول روز دندان‌های خود را روی هم فشار می‌دهید، چند بار در روز وضعیت استراحت فک را بررسی کنید.
NIDCR نیز غذاهای نرم، استفاده از گرما یا سرما همراه با تمرین مناسب و کاهش عادت‌هایی مانند فشردن فک و جویدن آدامس را از رویکردهای ساده اولیه برای برخی بیماران می‌داند.
آیا فیزیوتراپی فک درد دارد؟
درمان نباید بر اساس وارد کردن درد شدید به بیمار انجام شود. ممکن است هنگام کار روی عضلات حساس یا انجام بعضی حرکات کمی احساس کشش یا حساسیت وجود داشته باشد، اما افزایش قابل توجه یا ماندگار درد موضوعی است که باید به فیزیوتراپیست اطلاع داده شود.
هدف برنامه درمانی، بهبود تدریجی حرکت و عملکرد فک است؛ نه تحمل درد شدید برای رسیدن به نتیجه.
فیزیوتراپی فک چند جلسه طول می‌کشد؟
تعداد جلسات برای همه یکسان نیست. علت مشکل، مدت‌زمان وجود علائم، میزان محدودیت حرکت، شدت درد، وجود مشکلات گردن، سابقه جراحی یا آسیب و میزان پایبندی بیمار به تمرینات خانگی همگی میتوانند روی طول دوره درمان اثر داشته باشند.
پس از ارزیابی اولیه میتوان درباره تعداد تقریبی جلسات و اهداف درمان تصمیم دقیق‌تری گرفت.
بهتر است از وعده‌هایی مانند «درمان قطعی در سه جلسه» یا یک عدد ثابت برای همه بیماران دوری کرد؛ زیرا TMD یک بیماری واحد با یک علت واحد نیست.
آیا فیزیوتراپی میتواند از جراحی فک جلوگیری کند؟
در بسیاری از مشکلات TMD توصیه میشود ابتدا از روش‌های محافظه‌کارانه و برگشت‌پذیر استفاده شود.
روش‌هایی مانند آموزش، تغییر عادت‌ها، تمرین درمانی و فیزیوتراپی از گزینه‌های غیرجراحی هستند. جراحی معمولاً برای شرایط خاص و پس از بررسی دقیق گزینه‌های ساده‌تر مطرح میشود.
بنابراین فیزیوتراپی در بسیاری از بیماران میتواند بخشی مهم از درمان غیرجراحی باشد، اما نمی‌توان گفت هر نوع مشکل مفصل فک صرفاً با فیزیوتراپی درمان میشود.
چه زمانی برای درد فک باید مراجعه کنیم؟
اگر درد فک ادامه پیدا کرده است، باز کردن دهان محدود شده، فک مرتب قفل میشود، صدای مفصل همراه با درد است یا علائم در غذا خوردن و صحبت کردن اختلال ایجاد کرده‌اند، بهتر است علت مشکل بررسی شود.
همچنین در صورت شروع علائم پس از ضربه یا جراحی، وجود تورم قابل توجه یا مشکلات جدید و شدید در حرکت فک، ارزیابی تخصصی اهمیت بیشتری دارد.
گاهی درد دهان، فک یا صورت منشأ دیگری غیر از TMD دارد؛ به همین دلیل تشخیص دقیق پیش از شروع درمان اهمیت دارد.
فیزیوتراپی فک در شرق تهران
برای افرادی که با درد فک، محدودیت باز شدن دهان، اختلالات مفصل گیجگاهی فکی یا مشکلات عضلانی فک و صورت مواجه هستند، ارزیابی دقیق اولین مرحله انتخاب برنامه درمان مناسب است.
در کلینیک فیزیوتراپی نیرا در نارمک، شرق تهران ابتدا وضعیت مفصل فک، عضلات اطراف، الگوی حرکت و در صورت نیاز گردن و وضعیت بدنی بررسی میشود و سپس برنامه فیزیوتراپی متناسب با شرایط هر فرد طراحی میشود.
برای دریافت اطلاعات بیشتر درباره فیزیوتراپی فک و دهان یا رزرو وقت ارزیابی می‌توانید با کلینیک نیرا تماس بگیرید.
جمع‌بندی
درد فک، محدودیت باز شدن دهان، قفل شدن یا صدای دردناک مفصل میتوانند بخشی از اختلالات مفصل گیجگاهی فکی باشند. فیزیوتراپی فک و دهان با تمرکز بر درمان دستی، تمرین درمانی، اصلاح الگوی حرکت و کاهش فشار واردشده به عضلات میتواند در بسیاری از بیماران بخشی از درمان محافظه‌کارانه باشد.
اما بهترین برنامه درمان زمانی انتخاب میشود که ابتدا مشخص شود منشأ علائم چیست. بنابراین در صورت ادامه‌دار بودن درد یا محدودیت حرکت، به جای انجام تمرینات متعدد به‌صورت خودسرانه، ارزیابی تخصصی فک و عضلات اطراف آن میتواند نقطه شروع مناسب‌تری باشد.
این مطلب با هدف افزایش آگاهی نوشته شده و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک، دندانپزشک یا فیزیوتراپیست نیست.